आपण नेहमी “सत्याकडे जाणे” असा विचार करतो. जणू ते कुठेतरी पुढे आहे—एखाद्या टप्प्यावर, एखाद्या साधनेनंतर. पण हीच समज आपल्याला अधिक दूर नेते. कारण जे शोधायचे आहे ते दूर नसून, आपल्या अनुभवाच्या केंद्रातच आहे—फक्त आपण त्याकडे पाहत नाही.
मानव सतत काहीतरी मिळवण्याच्या प्रयत्नात असतो. ज्ञान, यश, समाधान—सगळं “मिळवायचं” आहे. या मिळवण्याच्या प्रक्रियेत एक सूक्ष्म गोंधळ निर्माण होतो—आपण स्वतःला शोधक मानतो आणि सत्याला एखाद्या वस्तूप्रमाणे पाहतो. पण जेव्हा शोधणारा आणि शोधले जाणारे वेगळेच राहतात, तेव्हा अंतर कायम राहते.
खरं पाहता, आपली जाणीवच ते स्थान आहे जिथे सगळं उगवतं—विचार, भावना, अनुभव. पण आपण या जाणीवेकडे लक्ष देत नाही; आपण फक्त त्यात येणाऱ्या गोष्टींमध्ये अडकतो. म्हणूनच बुद्धांनी स्पष्ट सांगितले आहे:
“मनोपुब्बङ्गमा धम्मा, मनोसेट्ठा मनोमया”
(धम्मपद)
— सर्व गोष्टी मनातूनच उत्पन्न होतात; मनच त्यांचा आधार आहे.
याचा अर्थ बाह्य जगापेक्षा आपली अंतर्गत अवस्था अधिक निर्णायक आहे. पण आपण बाहेर बदल शोधतो आणि आत पाहण्याची सवय कमी पडते.
याच ठिकाणी थांबण्याची गरज आहे. काहीतरी नवीन मिळवण्यासाठी नव्हे, तर जे आधीच आहे ते पाहण्यासाठी. जेव्हा मन सतत धावत असतं, तेव्हा सत्य अस्पष्ट वाटतं. पण जेव्हा आपण थांबतो—निर्णय न करता, तुलना न करता—तेव्हा एक गभीर शांतता जाणवू लागते. ही शांतता बाहेरून येत नाही; ती आपल्या स्वभावाचा भाग आहे.
अर्थात, याचा अर्थ निष्क्रियता नाही. जीवन चालूच राहणार—निर्णय, जबाबदाऱ्या, नाती. पण त्याकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो. आपण प्रतिक्रियात्मक न राहता सजग होतो. आपली कृती बाह्य दबावातून नव्हे, तर अंतर्गत स्पष्टतेतून येऊ लागते. ही स्पष्टता गभीर समजुतीतून जन्म घेते—की प्रत्येक अनुभव तात्पुरता आहे, पण त्याला जाणणारी जाणीव स्थिर आहे.
दुःखाचं मूळही इथेच समजतं. आपण अनुभवांना पकडून ठेवण्याचा प्रयत्न करतो—आनंद टिकवायचा, वेदना टाळायची. पण हे शक्य नाही. बुद्धांच्या शिकवणीत यावरही स्पष्टता आहे:
“सबे संखारा अनिच्चा”
— सर्व संयोगाने निर्माण झालेलं नश्वर आहे.
जे बदलतं त्याला स्थिर ठेवण्याचा प्रयत्न केल्यावर संघर्ष निर्माण होतो. पण जेव्हा आपण या बदलत्या स्वभावाला स्वीकारतो, तेव्हा मनात एक गभीर स्वीकार निर्माण होतो. आणि याच स्वीकारातून शांती जन्म घेते.
आजच्या समाजात ही जाणीव अधिक महत्त्वाची आहे. बाह्य यशाच्या धावपळीत अंतर्गत संतुलन हरवत चालले आहे. जर आपण जागरूकतेला स्थान दिलं, तर अधिक संतुलित आणि जबाबदार व्यक्तिमत्त्व घडू शकतं.
शेवटी, सत्य हे गाठायचं ठिकाण नाही; ते ओळखायची अवस्था आहे. आपण जिथे आहोत, तिथे पूर्णपणे उपस्थित राहिलो, तर ते स्पष्ट होतं. कारण सत्य नेहमीच इथे असतं—आपणच त्यापासून दूर जात असतो.
About the Author
अप्रतिम लेख!! खूप छान 👍🏻👍🏻